Bommelsaga

Ga naar: navigatie, zoeken
Bommelsaga/
Avonturen van Tom Poes
Marten Toonder presenteert nieuwe Bommel-uitgave in Kasteel Nederhorst, 1973
Land van oorsprong  Nederland
Oorspronkelijke taal Nederlands
Genre tekststrip, humoristische strip, dierenstrip, satirische strip
Creatieteam
Bedenker(s) Marten Toonder
Schrijver(s) Phiny Dick
Marten Toonder
Dick Matena
Henk Hardeman
Tekenaar(s) Marten Toonder
Dick Matena
Henrieke Goorhuis
Publicatie
Syndicatie Toonder Studio's
Uitgever De Bezige Bij (1967-1989, 2008-heden)
Panda (1991-2002)
Big Balloon (1994-1997)
Publicatie 177 tekststrips
77 ballonstrips
1 boek
Publicatiemedia Kranten
Tijdschriften
Boek
Huidige status Beëindigd
Eerste publicatie 16 maart 1941
Laatste publicatie 3 november 2016
Portaal    Strip

De Bommelsaga is de onder liefhebbers gebruikte naam voor de verzamelde stripverhalen over Tom Poes en Heer Bommel, geschreven en getekend door Marten Toonder. Deze Nederlandse stripreeks wordt ook wel de Avonturen van Tom Poes genoemd.

Er verschenen 177 tekststrips van 1941 tot 1986 in verscheidene kranten. Ook verschenen er van 1955 tot 1969 en van 1980 tot 1988 77 ballonstrips in het stripblad Donald Duck. In 2016 verscheen er een nieuw verhaal.

Inhoud

Deze strip gaat over verscheidene antropomorfe dieren en enkele menselijke personages. Aanvankelijk was Tom Poes de enige hoofdfiguur in de strip. Het 153e verhaal, Het griffoen-ei, gepubliceerd in 1976, is overigens het enige verhaal in de reeks waarin Tom Poes helemaal geen rol heeft. Latere verhalen kregen vaak de naam van heer Bommel, die in het derde avontuur In den toovertuin zijn intrede deed. Heer Bommel werd eerst een vast personage in de strips, en langzamerhand groeide hij zelf min of meer uit tot het nieuwe hoofdpersonage.

De Tom Poes-verhalen kenmerken zich door de wisselwerking tussen de slimme, bijna betweterige kat en de dommige en ietwat naïeve, goedbedoelende heer van stand. Het grote succes is dan ook waarschijnlijk voor een zeer groot deel terug te voeren op het personage van Heer Bommel. In het verhaal De kiekvogel uit 1958 maakte ook Anne Marie Doddel, de vriendin en uiteindelijke echtgenote van Heer Bommel, haar opwachting.

Tom Poes woont al die jaren aan de Zandweg, vlak bij het kasteel aan de Distellaan.

Personages

Zie Lijst van personages uit Tom Poes voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Publicatiegeschiedenis

Beeld van Tom Poes in Rotterdam

Oorsprong

In 1931 maakte de jonge Marten Toonder een zeereis naar Buenos Aires. Daar ontmoette hij Jim Davis, een gewezen assistent van Pat Sullivan en Otto Messmer, de geestelijke vaders van Felix de Kat. Deze bracht in korte tijd Toonder enkele principes van het striptekenen bij. Het is mogelijk dat deze ervaring[1] Toonder ertoe heeft gebracht juist een kat de hoofdrol in zijn grote stripreeks te geven.

Dagstrips

Het eerste verhaal Het geheim der blauwe aarde verscheen op 16 maart 1941 in De Telegraaf, nadat Toonder al in juli 1939[2] een toen nog naamloze poes had ontwikkeld. Hoofdredacteur J.C. Fraenkel dwong Marten Toonder tot het scheiden van tekeningen en tekst en verbood het aansnijden van actuele onderwerpen. Bovendien eiste hij een pakkende naam. De naam Tom Poes werd door Toonders vrouw Phiny Dick opgeworpen toen ze met moorkoppen thuis kwam van de bakker.[3] Marten Toonder vroeg haar ook de strip te schrijven, maar na zes afleveringen van het eerste verhaal gaf ze die opdracht terug aan hem.[4] De strip werd echter wel vanaf het begin getekend door Toonder.

De eerste buitenlandse publicatie verscheen op 18 december 1941 in het tweewekelijks blad "Punta" in Tsjechoslowakije.[5] De strip is tot 20 november 1944 blijven verschijnen in De Telegraaf en werd toen tegen het einde van het verhaal De Chinese waaier plotseling afgebroken.[noot 1] Enkele dagen eerder was het aanvankelijk illegale blad Metro met onder andere politieke cartoons van zijn hand verschenen. Op 10 maart 1947 werd de serie gelijktijdig hervat in de kranten Nieuwe Rotterdamsche Courant (huidige NRC Handelsblad) en de Volkskrant met het verhaal De wonderdokter. Het verscheen verscheidene decennia in die kranten en enkele regionale dagbladen. Bij deze krantenstrips staan de teksten naast of onder de tekeningen.

Waar Toonder aanvankelijk teksten schreef om de tekeningen te verduidelijken, werden vanaf ca. 1950 geleidelijk de rollen omgedraaid. Toonder was niet langer in de eerste plaats een tekenaar, maar werd een verteller. Zijn verhaaltrant kent vele eigenaardigheden, waarvan enkele woorden sindsdien als neologismen hun weg in het dagelijks taalgebruik hebben gevonden.[noot 2]

Bij het vertrek van hoofdredacteur Joop Lücker bij de Volkskrant in 1964 trekt Marten Toonder zijn strip in die krant terug uit solidariteit.[noot 3] Veel later volgden ook andere landelijke en regionale dagbladen met opname van de strip. Op 20 januari 1986 verscheen de laatste aflevering van het laatste verhaal Het einde van eindeloos. Nadien zijn veel dagbladen doorgegaan met de herpublicatie van oudere verhalen.

Op 3 november 2016 verscheen een nieuw album, Het lastpak. Dit verhaal werd geschreven door Henk Hardeman en getekend door Henrieke Goorhuis.[8][9]

Weekstrips

Naast de krantenstrips met tekst onder de tekeningen werden er ook weekstrips gepubliceerd in Donald Duck, uitgevoerd als ballonstrips. Deze verhalen bevatten dezelfde personages en gaan ook over reizen naar vreemde oorden en dergelijke, maar missen de diepgang van de oorspronkelijke strips. Ze zijn meer op kinderpubliek gericht. Soms waren dit bewerkingen van de eerder verschenen dagstrips, soms geheel nieuwe verhalen. De strip verscheen eerst van 1 oktober 1955 tot 23 augustus 1969, vervolgens opnieuw van 22 augustus 1980 tot 7 oktober 1988, en daarna nog eens kortstondig in 1999 en 2000. Het ding X13 was in 1984 voorlopig het laatste echt nieuwe verhaal dat als ballonstrip verscheen. Hierna volgde in de Donald Duck nog een ingekorte versie van Het klerenkoffertje, een verhaal dat in 1956 ook al in het weekblad was verschenen. In de daaropvolgende jaren verschenen enkele van de oudste tekststripverhalen opnieuw als ballonstrip in de Donald Duck.[10] Overigens zijn de meeste van deze verhalen uit de Donald Duck niet van de hand van Toonder zelf, maar van zijn studiomedewerkers. De laatste twee verhalen zijn verzorgd door Dick Matena, die eind jaren negentig de strip op verzoek van Toonder Studio's voortzette.

De weekstrips verschenen verder onder andere ook in Ons Vrij Nederland en Revue. De laatste vijf verhalen uit die periode zijn echter overdrukken van verhalen die oorspronkelijk in het weekblad Revue verschenen. Enkele platen zijn opnieuw getekend, omdat de oorspronkelijke tekeningen bij de brand op Kasteel Nederhorst (waar Toonder Studio's destijds was gevestigd) verloren waren gegaan. O

Vanaf 8 maart 2013 verscheen er een nieuw Tom Poes-verhaal, de Pas-Kaart, dat werd voorgepubliceerd in tien nummers van het emigratiemagazine VertrekNL. Matena is zowel de schrijver als de tekenaar van dit verhaal.

Verhalen en boekuitgaven

Standbeeld van Olivier Bommel in Goeree-Overflakkee

Alle verhalen

Zie Lijst van verhalen van Heer Bommel en Tom Poes voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Er verschenen 177 tekststrips van 1941 tot 1986 in verscheidene kranten. Ook verschenen er van 1950 tot 1969 en van 1980 tot 1988 77 ballonstrips in het stripblad Donald Duck. In 2016 verscheen er een nieuw verhaal.

De paperbackreeks 1967-1989, 1994-1997

Vanaf 1967 heeft uitgeverij De Bezige Bij de, naar het oordeel van Toonder, beste verhalen in paperbackvorm uitgegeven in de reeks Literaire Reuzenpockets. De plaatjes werden daarbij sterk verkleind. Veel van de omslagen in deze serie zijn van de hand van Phiny Dick en van Toonder.

De deeltjes Heer Bommel komt op, Heer Bommel vervolgt en Heer Bommel sluit aan beschouwde hij als overgang naar de betere verhalen.

Toonder was terughoudend over de herpublicatie van de overige verhalen. Een aantal daarvan zijn daarna nog gepubliceerd als Avonturen van Tom Poes.

In 1994 werd deze reeks opgevolgd door een tweede reeks met een gele omslag bij Uitgeverij Big Balloon. Het eerste in de reeks was Tom Poes en het geheim van het Nevelmoeras. Na een handjevol delen stopte deze reeks in 1997

De Volledige Werken 1991-2002

Vanaf 1991 heeft de uitgeverij Panda de dagbladpublicaties uitgegeven in hetzelfde formaat als waarin de strips in de krant verschenen. De 177 verhalen zijn in 40 boeken gebundeld in nauwe samenwerking met de auteur en onder auspiciën van het Haagsch Bommelgenootschap.

Onder de titel Heer Bommel - Volledige Werken - De dagbladpublicaties [11] verscheen de heruitgave met een "fraaie kunstleren band" in een oplage van 2500 stuks, waarop kon worden ingetekend. Het is de eerste en tevens laatste integrale uitgave van de definitieve, door Toonder geautoriseerde versie van alle verhalen, zowel in tekst als in tekeningen. Band 1 begint met het eerste verhaal, en band 40 sluit in juni 2001 af met de laatste drie verhalen. Hans Matla was de drijvende kracht achter deze uitgave.

Het vormt een afrekening met vijftig jaar inferieure uitgaven, een grondslag voor wetenschappelijk onderzoek, maar bovenal een hommage aan de man die de Hollandse Vorm van het beeldverhaal - tekeningen met tekst eronder - tot een uitzonderlijk niveau heeft gebracht.[noot 4]

Toonder verleende zijn volledige medewerking bij de productie van De Volledige Werken. Hij voorzag de verhalen van een kort Voorwoord Marten Toonder. Zijn zoon Eiso Toonder voegde daar Uit het familiearchief aan toe.

In de Verantwoording staan onder andere een Verantwoording van de redactie, de verworpen, de afgekeurde en de definitieve stripstroken, de vakantieaankondigingen, de eerder verschenen boekuitgaven en briefkaarten.

Toonder heeft enkele stripstroken opnieuw getekend omdat soms het cliché of de originele strook onvindbaar was. De tekst is opnieuw gezet en gecorrigeerd volgens de voorkeurspelling.

Na de dood van Toonder ontstond enige frictie tussen rechthebbenden en uitgevers, die later in goede harmonie lijkt te zijn opgelost.

De oblongreeks 2008-2018

In 2008 begon De Bezige Bij, in samenwerking met NRC Handelsblad, een project om de 177 verhalen in 60 delen uit te geven.[12] [13] De boeken hebben een oblongformaat, met de strips in dezelfde vorm en afmeting als waarin deze in de krant verschenen. Bij de teksten en afbeeldingen zou het volgens het colofon gaan om de laatste versie waarin Toonder nog correcties heeft kunnen aanbrengen. Het bleek echter niet om de versie van de "Volledige werken" te gaan, maar om een eerdere versie uit de jaren tachtig.[14] Het project zal volgens de planning tot en met 2018 lopen.

Apocriefe uitgave door de 'Stichting het Toonder Auteursrecht' in 2016

Dertig jaar na het laatste verhaal van Marten Toonder verscheen in 2016 een uitgave van de Stichting het Toonder Auteursrecht. De titel was: 'Het lastpak', met de tekst van Henk Hardeman en de tekeningen van Henrieke Goorhuis. Hoewel het boek slechts 1 verhaal bevat, lijkt het format het meest op de paperback reeks van de Bezige Bij.[15] De uitgave haalde de eerste week de hoogste notering, nummer 12 in de bestseller 60.[16]

Erkenningen voor Toonder

In 1954 werd Toonder opgenomen als lid van de Maatschappij der Nederlandse Letterkunde, waarmee hij als literator werd erkend. De discussie over het literair gehalte van de Tom Poes-verhalen zou hierna nog jaren voortduren. Met het verschijnen van het verhaal De bovenbazen in 1964 verstomde deze discussie.[17] Sindsdien zijn Toonders literaire kwaliteiten onomstreden.

In 1982 ontving Toonder de stripschapprijs.[18]

In de periode 2009-2013 werd de Marten Toonderprijs driemaal uitgereikt aan striptekenaars die een bijdrage hadden geleverd aan de Nederlandse cultuur.

In 2016 werd ter gelegenheid van het 75-jarig bestaan van Tom Poes een speciale postzegel uitgebracht door PostNL, waarop Tom Poes en Olivier B. Bommel zijn uitgebeeld met bekende uitspraken van hen.

Bewerkingen

Verfilming: Als je begrijpt wat ik bedoel (1983)

Zie Als je begrijpt wat ik bedoel voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Op basis van het verhaal De zwelbast uit 1957 maakte Rob Houwer in 1983 een lange animatiefilm, Als je begrijpt wat ik bedoel gebaseerd op deze stripreeks.

Musical: De trullenhoedster (1998)

Zie De Trullenhoedster (musical) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Olivier B. Bommel en de Trullenhoedster is een musical uit 1998.[19] Het is gebaseerd op het verhaal Heer Bommel en de trullenhoedster uit 1966.

Hoorspel: Bommel (2007-2010)

Zie Bommel (hoorspel) voor het hoofdartikel over dit onderwerp.

Van 2007 tot 2010 verscheen er van de NPS een reeks hoorspelen bestaande uit 440 delen. Het laatste halfjaar verscheen de reeks onder de titel Het beste van Bommel. Peter te Nuyl bewerkte de verhalen en was de eindregisseur.[20]

Thema's en motieven

Pieter Steinz onderscheidt "in elk geval vier basisverhalen waarop inventief wordt gevarieerd":[21]

  1. de Reis naar een vreemd en vaak allegorisch buitenland.
  2. de Vreemdeling zoals de wraakgier, de grauwe razer, de trullenhoedster, de blijdschapper, de loodhervormer.
  3. het Voorwerp zoals de Pikkinring, de transmieter, de weetmuts, de vergelder.
  4. het Complot tegen heer Bommel en de andere burgers van Rommeldam.

Opvoeding is een vaak optredend thema en dat van Heer Bommel als pedagoog of opvoeder, zoals in Het huilen van Urgje, De grauwe razer, De Kon Gruwer, De opvoedering, De vrezelijke krakken, De zwelbast en Het monster-ei.

In de Bommelsaga komen elementalen voor. Elementalen zijn mythisch wezens die verbonden zijn met een van de vier elementen uit de oudheid. Door Paracelsus werden ze al als werkelijk bestaande wezens opgevat. Voorbeelden van deze 'eenkanters' in de Bommelsaga zijn:

Occulte elementen

In 2007 publiceerde Willem Venerius een boek over het gebruik van occulte elementen in de Bommelsaga.[22] Hij citeert daarbij een artikel van Mary Heijboer-Barbas, die laat zien dat Toonder goed bekend was met occulte literatuur en daar ook veel elementen van gebruikte. Het boek bespreekt de genoemde verhalen.

Titel BV# Occult element
De spliterwt 73 I Tjing
De achtgever 74 I Tjing
De dropslaven 87 kaartleggen
Het ontstoffen 94 magie, hermetisme
De vuursalamander 109 Papus: Traité élémentaire de magie pratique.
De wilde wagen 103 hermetisme
De trullenhoedster 116 magie, vrijmetselarij, heksenvervolging
Het booroog 117 I Tjing, theosofie en vrijmetselarij
De astromanen 127 astrologie
De blijdschapper 131 magie
De waarde-ring 134 magische ringen
De Grote Onthaler 157 alchemie, religies

Boeken over het universum van de Bommelsaga

Reisgids met locaties

In 2007 publiceerde Jenno Witsen de Bommel Reisgids over de locaties uit de Bommelsaga.[23] Het boek omschrijft aan de hand van 15 wandelingen, één boottocht, één busrit en 8 excursies het parallelle universum van de Bommelsaga. De hoofdstukken worden ingeleid door een kaart en de opvolgende tekst wordt verluchtigd met tekeningen uit de verhalenreeks. Los ingevoegd is een vouwblad met een drietal kaarten:

  1. Rommeldam en omgeving
  2. Omgeving Rommeldam en Bommelstein
  3. De Zwarte Bergen en het Donkere Bomen Bos

Het voorwoord is van oud minister Pieter Winsemius. Achterin is er een zeer uitgebreide index van alle plaatsen uit de Bommelsaga. Als laatste staan de 177 verhalen vermeld met de overeenkomstige stripstrooknummering.

Bommelparade met personages

In 2011 verscheen van de hand van Paul Verhaak[24] een alfabetisch volledig overzicht van personages uit de Bommelsaga, met een portrettengalerij en bijbehorende kenmerkende teksten.

Het voorwoord is van de bioloog Midas Dekkers.

Naast de 'officiële' namen worden ook allerlei verhaspelingen genoemd, zoals welke gebezigd worden door kapitein Wal Rus.

Externe links